مقایسهٔ مصرف کاغذ در اسپانیا و ایران: تحلیلی بر ساختار بازار، الگوهای مصرف و پیامدها برای صنعت چاپ و بستهبندی
دکتربابک شیرخانی
چکیده
کاغذ و مقوا همچنان یکی از پرکاربردترین مواد در صنایع چاپ و بستهبندی هستند و شاخصهای مصرف آنها بازتابی از شرایط اقتصادی، زیرساختهای بازیافت، توان تولید و سطح توسعهیافتگی صنعتی کشورهاست. این مقاله با هدف تحلیل و مقایسهٔ مصرف کاغذ در ایران و اسپانیا، دو کشوری با ساختار اقتصادی و صنعتی متفاوت، نوشته شده است. با بررسی آمارهای معتبر بینالمللی (CEPI، Eurostat، INE) و منابع صنعتی داخلی (IPAP)، تفاوتهای بنیادین میان این دو کشور در زمینهٔ حجم مصرف، سرانهٔ مصرف، ترکیب مصرف و ساختار بازیافت تحلیل میشود و پیامدهای آن برای صنعت چاپ و بستهبندی و همچنین سیاستگذاری تشریح میگردد.
۱. مقدمه
تحولات جدید در بستهبندی پایدار، رشد تجارت الکترونیک، توسعهٔ صنایع غذایی و دارویی، و افزایش اهمیت اقتصاد چرخشی باعث شده مصرف کاغذ و مقوا دوباره در مرکز توجه جهانی قرار گیرد. از سوی دیگر، رشد فشارهای زیستمحیطی و محدودیتهای مرتبط با پلاستیک، بسیاری از کشورها را به سمت تقویت زیرساختهای کاغذ و مقوا سوق داده است.
در چنین شرایطی، شناخت دقیق وضعیت مصرف و بازیافت کاغذ در کشورها اهمیت دوچندان پیدا میکند. ایران، بهعنوان بازاری رو به رشد در حوزهٔ بستهبندی، و اسپانیا، بهعنوان کشوری صنعتی در اتحادیهٔ اروپا با زیرساختهای پیشرفتهٔ بازیافت، نمونههای مناسبی برای یک مقایسهٔ تحلیلی هستند.
۲. وضعیت مصرف کاغذ در ایران
بر اساس گزارشهای صنعتی و دادههای منتشرشده توسط IPAP، مصرف سالانهٔ کاغذ و مقوا در ایران حدود ۱.۹ میلیون تُن برآورد شده و سرانهٔ مصرف حدود ۲۲ کیلوگرم است. این عدد نسبت به دهه گذشته رشد نشان میدهد و بیانگر افزایش نیاز صنایع بستهبندی، کارتنسازی، تولید جعبههای دارویی و بستهبندیهای صادراتی است.
۲.۱. ساختار مصرف
الگوی مصرف کاغذ در ایران از سه محور اصلی تشکیل شده است:
۲.۲. چالشهای پیشرو
با وجود این چالشها، بازار بستهبندی ایران رشد مثبت دارد و بهویژه در حوزهٔ کارتن، ظرفیتهای قابل توسعهای وجود دارد.
۳. وضعیت مصرف کاغذ در اسپانیا
اسپانیا بهعنوان عضو اتحادیهٔ اروپا، از زیرساختهای گستردهٔ بازیافت و تولید برخوردار است و مصرف کاغذ این کشور در سطحی بسیار بالاتر از ایران قرار دارد.
۳.1. حجم و سرانهٔ مصرف
بر اساس گزارشهای Eurostat و INE، اسپانیا بهطور سنتی نزدیک به میانگین اروپا حرکت میکند. مصرف سرانهٔ کاغذ در اتحادیه اروپا معمولاً در بازهٔ ۱۰۰ تا ۱۱۲ کیلوگرم در سال قرار دارد. اسپانیا نیز در همین محدوده قرار میگیرد.
تنها برای مقایسه:
سرانهٔ مصرف ایران ≈ ۲۲ kg
سرانهٔ مصرف اسپانیا ≈ ۱۰۰–۱۱۰ kg
این اختلاف چندبرابری نمایانگر تفاوت سطح توسعهیافتگی صنعتی، درآمدی و زیرساختی میان دو کشور است.
۳.۲. عملکرد بازیافت
یکی از نکات مهم در تحلیل وضعیت اسپانیا، حجم بالای بازیافت کاغذ است. بر اساس دادههای INE، مقدار جمعآوری تفکیکی کاغذ و مقوا در اسپانیا در سال ۲۰۲۲ حدود ۳۱.۳ کیلوگرم به ازای هر شهروند بوده است. این عدد تنها مربوط به جریان بازیافت شهری است و نشان میدهد چگونه زیرساختهای بازیافت اسپانیا تقویتشده و چندلایه هستند.
۳.۳. ساختار مصرف
در اسپانیا، ساختار مصرف کاغذ مشابه اروپا شامل بخشهای زیر است:
۴. عوامل اصلی اختلاف مصرف کاغذ میان ایران و اسپانیا
۴.۱. سطح اقتصادی و درآمد سرانه
مصرف کاغذ در جهان همواره همبستگی مستقیم با درآمد سرانه و قدرت خرید داشته است. در اقتصادهای توسعهیافته، خرید کالاهای بستهبندیشده، مصرف کاغذهای بهداشتی و محصولات چاپی بسیار بالاتر است.
نتیجه: اختلاف درآمدی میان ایران و اسپانیا یکی از مهمترین دلایل اختلاف سرانهٔ مصرف است.
۴.۲. ساختار صنعتی و تولیدی
اسپانیا دارای صنایع پیشرفتهٔ بستهبندی و چاپ با اتکا به فناوریهای نو، سیستمهای اتوماسیون و استانداردهای سختگیرانهٔ اروپایی است. ایران نیز با وجود وجود ظرفیتهای مهم در بستهبندی، هنوز در بخشهایی به ارتقای فناوری نیاز دارد.
۴.۳. زیرساخت بازیافت و اقتصاد چرخشی
اروپا و بهویژه اسپانیا، سالهاست که با وضع قوانین اجباری و ایجاد سازوکارهای مالی، چرخهٔ بازیافت را به یک بخش کامل و سودآور تبدیل کردهاند.
در حالی که ایران، علیرغم پیشرفتهای مثبت در دهه اخیر، همچنان نیازمند:
به دلیل این اختلاف زیرساختی، دسترسی اسپانیا به الیاف بازیافتی بسیار گستردهتر و ارزانتر از ایران است.
۴.۴. قیمت انرژی و مواد اولیه
در اروپا قیمت انرژی بالا است اما قیمت مواد بازیافتی و خمیر چوب به دلیل تولید داخلی و بازیافت سازمانیافته رقابتی است.
در ایران انرژی ارزانتر است اما مواد اولیه (الیاف، خمیر، کاغذ تحریر) بر اثر محدودیتهای واردات و نوسانات ارزی گران میشود.
۵. پیامدها برای صنعت چاپ و بستهبندی ایران
۵.۱. فرصتها
۵.۲. چالشها
۶. راهکارهای پیشنهادی برای ارتقای صنعت کاغذ و بستهبندی ایران
۶.۱. توسعهٔ زیرساخت بازیافت
۶.۲. حمایت از تولید داخلی
۶.۳. توجه جدی به طراحی برای بازیافت (DfR)
در جهان امروز، بستهبندی بدون قابلیت بازیافت، دیگر پذیرفتهشده نیست. ایران نیاز دارد مانند اروپا، استانداردهای طراحی بستهبندی را به سمت:
۷. جمعبندی
مقایسهٔ مصرف کاغذ در اسپانیا و ایران تصویری روشن از تفاوتهای ساختاری این دو بازار ارائه میدهد. سرانهٔ مصرف کاغذ در اسپانیا حدود ۴ تا ۵ برابر ایران است و این موضوع ناشی از تفاوت در:
اما ایران با وجود چالشها، از مزیتهای مهمی مانند رشد بازار بستهبندی، موقعیت تجاری منطقهای، و نیروی متخصص برخوردار است. اگر زیرساختهای بازیافت تقویت شود و تولید داخلی گسترش یابد، صنعت کاغذ و بستهبندی ایران میتواند در مسیر توسعهٔ پایدار قرار بگیرد و جایگاه رقابتی خود را در منطقه ارتقا دهد.
منابع (انتخابشده و کلیدی
نظر خود را بگذارید